Leidschrift 41.2 (2026)

Redactioneel

Geachte lezer,

Met veel trots presenteren wij u dit themanummer, gewijd aan een levensfase die ieder van ons heeft doorlopen maar die desondanks betrekkelijk weinig historische aandacht heeft gekregen: de jeugd.

Als volwassenen schrijven historici bijna uitsluitend over ‘grote-mensen-zaken’: de politiek, de economie, religie, enzovoorts. De bronnen die daarbij gebruikt worden zijn afkomstig van volwassenen, in archieven genummerd en geordend door volwassenen, te bestuderen voor volwassenen. ‘Het verleden zoals het was’ is daardoor in veel historische onderzoeken het terrein van volwassenen; kinderen lijken daarbij geen plaats te hebben als volwaardige historische actoren.

Waar is het kind in de geschiedenis? Deze leemte is opvallend, gezien het feit dat juist de kindertijd een van de meest vormende fasen van het menselijk leven is. De afgelopen jaren zijn sociaalhistorici deze lacune steeds nadrukkelijker gaan onderzoeken, met vragen als: Hoe werd de kindertijd in het verleden en in verschillende delen van de wereld getypeerd? Welke veronderstellingen lagen daaraan ten grondslag? Hoeveel agency hadden kinderen in hun omgeving?

Dit themanummer bundelt een aantal van deze onderzoeken. De artikelen staan stil bij de kindertijd zoals die door kinderen zelf werd ervaren, maar ook bij de manier waarop volwassenen deze levensfase beschouwden én vormgaven.

Daan Stremmelaar opent het themanummer met een artikel over de organisatie van kinderonderwijs in Leiden rond 1670. Hij laat zien dat kinderen uit de middenstand al een zekere autonomie hadden om onderwijs te kiezen dat bij hen ‘paste’. Vanuit Leiden neemt Alexander van der Meer u vervolgens mee naar het Batavia van de late achttiende eeuw, waar een kring van protestantse geestelijken een mislukte poging ondernam om de  ‘Indische jeugd’ te ‘vernederlandsen’.

Iets oostelijker richt Alicia Schrikker haar blik op de ervaringen van Nederlands-Indische kinderen in Banjarmasin. Vanuit de perspectieven van moeder en dochter Josephine en Lucie laat zij zien hoe zij zich tussen de Nederlandse en Indische werelden bewogen. Aan de andere kant van het Nederlandse koloniale rijk beschrijft Ramona Negrón de opvang van weeskinderen in het achttiende-eeuws Demerary en Essequibo in Guyana, temidden een overheersend systeem van rasgebaseerde slavernij.

Een sprong in tijd en ruimte/geografie brengt ons vervolgens naar de eerste turbulente jaren van de Sovjet-Unie, in nasleep van de chaotische en bloedige Russische Burgeroorlog. Talitiana Chomsky onderzoekt hoe jongeren zich verhielden tot de nieuwe socialistische maatschappij die gericht was op het creëren van de ‘Nieuwe Sovjet Mens’.

Sophia Pekowsky sluit het nummer af met een actuele bespreking van de positie van Palestijnse kinderen. Hun bestaan wordt in de media gepolitiseerd dankzij nationalistische en zionistische denkbeelden over jeugd, die op gespannen voet staan met de algemene opvatting van kindertijd als een ‘onschuldige’ en ‘apolitieke’ levensfase.

Wij wensen u veel leesplezier!

​​​​​​​​

Foto's cover: (links) kindertekening, Moskou 1917, collectie Nationaal Historisch Museum Moskou; (rechts) klassenfoto gouvernements meisjesschool Banjamarsin 1900, privécollectie An Hulshoff Pol.